Lịch sử Sài Gòn: Từ Gia Định đến thành phố hiện đại

Sài Gòn là một đô thị có bề dày chừng ba thế kỷ rưỡi dưới tên gọi này, nhưng vùng đất nơi nó mọc lên đã có người sinh sống từ lâu trước đó. Từ một khu định cư ven rừng và sông nước, nơi này trở thành trung tâm hành chính của Gia Định, thủ phủ của xứ Nam Kỳ thuộc Pháp, thủ đô của miền Nam trong giai đoạn 1954 – 1975, rồi là Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1976. Bài viết điểm lại các mốc chính theo trình tự thời gian, dựa trên các nguồn tham khảo phổ biến. Những chỗ các tài liệu khác nhau sẽ được ghi rõ.

Vùng đất trước khi có tên Sài Gòn

Trước khi người Việt đến định cư đông đúc, vùng đất này thuộc ảnh hưởng của người Khmer, gọi là Prei Nokor. Theo các tài liệu tổng hợp, tên gọi bằng tiếng Khmer mang nghĩa “thành trong rừng”. Sách Chân Lạp phong thổ ký ghi năm 1297 nhắc đến một nơi tên Trĩ Côn, và có ý kiến cho rằng đó có thể là cách phiên âm của Sài Gòn, nhưng điều này chưa được xác nhận chắc chắn.

Năm 1623, theo các tài liệu đó, chúa Nguyễn cho lập đồn thu thuế tại Prei Nokor. Chữ “Sài Côn” xuất hiện trong sử liệu Việt vào năm 1674, trong sách Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn, khi nói về việc phá “lũy Sài Gòn”.

Nguồn gốc cái tên Sài Gòn vẫn còn nhiều giả thuyết, chẳng hạn gắn với tiếng Khmer, với cách gọi Tây Cống trong tiếng Hán hay với Thụ Nại. Chưa giả thuyết nào được xem là kết luận chung.

1698: Gia Định hình thành

Năm 1698, chúa Nguyễn cử Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược. Ông lấy xứ Sài Gòn làm huyện Tân Bình và đặt dinh Phiên Trấn, đặt nền móng cho bộ máy hành chính Việt ở vùng đất này. Nhiều tài liệu coi đây là mốc hình thành đô thị Sài Gòn – Gia Định.

Trong thế kỷ 18, tên Sài Gòn không phải lúc nào cũng chỉ cùng một khu vực. Có thời nó chỉ vùng gần Chợ Lớn ngày nay, nơi đông người Hoa sinh sống, sau đó mới chỉ khu vực nằm trong các lũy bán nguyệt.

Thành Gia Định và vùng Nam Bộ

Năm 1790, Nguyễn Ánh cho đắp thành Gia Định, còn gọi là thành Bát Quái, ở làng Tân Khai. Sau khi Gia Long lên ngôi, vùng đất này được đổi thành Gia Định trấn vào năm 1802, rồi Gia Định thành được lập năm 1808. Thành trì này là trung tâm quyền lực của cả vùng Nam Bộ trong nửa đầu thế kỷ 19.

Cũng trong thời kỳ này, kênh Lớn nối sông Sài Gòn với thành, về sau trở thành đại lộ Nguyễn Huệ. Con đường ấy nay là phố đi bộ Nguyễn Huệ.

Thời Pháp thuộc

Pháp đánh chiếm Sài Gòn – Gia Định vào năm 1859. Ngày 5/6/1862, Hòa ước Sài Gòn được ký, theo đó ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ là Biên Hòa, Gia Định (nơi có Sài Gòn) và Định Tường, cùng đảo Côn Lôn, bị nhượng cho Pháp. Sài Gòn trở thành thủ phủ của xứ Nam Kỳ thuộc Pháp trong giai đoạn từ năm 1862 đến năm 1949.

Đô thị được quy hoạch lại theo mô hình châu Âu, với các đại lộ thẳng, nhà thờ, bưu điện, nhà hát và các công trình công cộng. Một số công trình thời kỳ này vẫn còn đứng ở trung tâm và là điểm tham quan quen thuộc. Chợ Lớn phát triển song song như một đô thị thương mại. Năm 1865, Sài Gòn được tổ chức lại trong phạm vi chỉ khoảng 3 km², còn Chợ Lớn được lập thành thành phố riêng (các tài liệu ghi ngày cụ thể khác nhau). Ngày 27/4/1931, khu Sài Gòn – Chợ Lớn được thành lập, đặt dưới một Khu trưởng quản trị cả hai thành phố.

Thủ đô và giai đoạn 1954 – 1975

Sau Hiệp định Genève năm 1954, Sài Gòn được chọn làm thủ đô của miền Nam. Các tài liệu có cách chia khác nhau về thời điểm Sài Gòn trở thành thủ đô, vì nó đã giữ vai trò thủ đô của Quốc gia Việt Nam từ năm 1949, rồi tiếp tục giữ vai trò đó khi chính thể thay đổi sau năm 1955.

Trong giai đoạn này, dân số thành phố tăng nhanh. Các đợt di cư và chiến tranh khiến đô thị mở rộng và thay đổi về văn hóa, ẩm thực lẫn kiến trúc. Ngày 30/4/1975, chiến tranh kết thúc ở Sài Gòn, mở ra một giai đoạn mới cho thành phố.

1976: thành phố mang tên Hồ Chí Minh

Sau năm 1975, Sài Gòn và tỉnh Gia Định được hợp nhất thành Sài Gòn – Gia Định. Ngày 2/7/1976, Quốc hội đổi tên thành phố thành Thành phố Hồ Chí Minh. Tuy vậy, tên Sài Gòn vẫn được dùng rộng rãi trong đời sống: nhiều người dùng nó để chỉ cả thành phố, hoặc riêng khu trung tâm. Cái tên này cũng đặt cho sông, cảng, ga và nhiều thương hiệu.

Từ Đổi mới đến thành phố hiện đại

Tháng 12/1986, Đại hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam, từ ngày 15 đến 18/12, chính thức đưa ra chủ trương Đổi mới, đặt nền cho nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Công cuộc cải cách cho phép kinh tế tư nhân quy mô nhỏ, giao đất cho hộ nông dân và mở cửa đón vốn nước ngoài. Thành phố trở thành một trung tâm kinh tế, thương mại và dịch vụ lớn của cả nước, và diện mạo đô thị thay đổi rõ rệt với nhiều tòa nhà cao tầng, tuyến đường mới và khu đô thị.

Trong những năm gần đây, hạ tầng giao thông tiếp tục thay đổi. Tuyến metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên đã vận hành từ ngày 22/12/2024.

Hai thay đổi hành chính lớn gần đây

• 1/1/2021: thành phố Thủ Đức được lập từ Quận 2, Quận 9 và quận Thủ Đức.
• 1/7/2025: TP.HCM hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu, đồng thời cấp quận, huyện chấm dứt hoạt động theo mô hình chính quyền hai cấp.

Vì sao lịch sử này còn quan trọng?

Nhìn vào các tên gọi, bạn sẽ thấy dấu vết của từng thời kỳ: Gia Định, Sài Gòn, Chợ Lớn, Thủ Đức. Tên phố, kênh rạch, công trình cũ và ẩm thực vẫn giữ nhiều lớp ký ức khác nhau. Hiểu bối cảnh đó giúp bạn đọc bản đồ và dạo phố thú vị hơn. Thông tin trong bài là tổng hợp để tham khảo, nếu cần dùng cho nghiên cứu, hãy đối chiếu với các công trình sử học chuyên khảo.

Câu hỏi thường gặp

Sài Gòn và TP.HCM có phải là một không?

Về mặt hành chính, tên chính thức là Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1976. Trong đời sống, nhiều người vẫn gọi là Sài Gòn, và tên này cũng dùng cho một phường ở trung tâm sau đợt sắp xếp năm 2025.

Gia Định là gì?

Gia Định là tên gọi vùng đất phía Nam thời chúa Nguyễn và triều Nguyễn, gắn với phủ, trấn rồi thành Gia Định. Sài Gòn là một phần của vùng này.

Chợ Lớn có thuộc Sài Gòn không?

Chợ Lớn từng là một đô thị riêng, về sau được quản lý chung với Sài Gòn trong những giai đoạn khác nhau. Ngày nay khu vực này thuộc phạm vi TP.HCM.

Với một đô thị còn đang thay đổi nhanh, lịch sử là cách để hiểu vì sao nơi này có hình dạng như hôm nay. Để đọc thêm các chuyên mục khác, bạn có thể ghé trang chủ hoặc xem mục tin tức.